سفر ونس به قفقاز؛ پروژه «مسیر ترامپ» برای دور زدن ایران و روسیه
به گزارش راهبرد معاصر، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در اقدامی که نشاندهنده خیز بلند واشنگتن برای بازتعریف معادلات قدرت در منطقه اوراسیاست، عازم ارمنستان و جمهوری آذربایجان میشود. هدف اصلی این سفر، تثبیت توافق صلحی است که با میانجیگری آمریکا حاصل شده و همچنین پیشبرد طرح راهبردی موسوم به «مسیر ترامپ» است؛ طرحی که واشنگتن آن را عاملی حیاتی برای مهندسی مجدد جریان تجارت، انرژی و نفوذ سیاسی در قفقاز جنوبی میداند.
ونس قرار است در تاریخ 9 فوریه (20 بهمن) وارد ایروان شود. تمرکز اصلی این سفر بر روی تجارت، سرمایهگذاری و زیرساختهای منطقهای معطوف شده است، اما آنچه در کانون توجهات قرار دارد، پروژه بحثبرانگیز «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) است.
این طرح شامل احداث یک مسیر جادهای و ریلی 43 کیلومتری از طریق خاک ارمنستان است که جمهوری آذربایجان را به منطقه نخجوان متصل میکند. نکته راهبردی و قابل تأمل این طرح آنجاست که این مسیر به عنوان یک کریدور تجاری جدید «شرق-غرب» طراحی شده که هدف صریح آن دور زدن خاک روسیه و ایران است.
پروژه آمریکایی برای حذف رقبای منطقهای
این مسیر ترانزیتی بخشی از یک توافق صلح جامعتر است که در آگوست 2025 در واشنگتن و با فشار دیپلماتیک آمریکا میان نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان و الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان به امضا رسید؛ توافقی که ادعا میشود هدف آن پایان دادن به دههها مناقشه میان دو کشور است.
جاشوا کوچرا، تحلیلگر ارشد قفقاز جنوبی در «گروه بینالمللی بحران» در گفتگو با خبرنگاران اظهار داشت: «سفر ونس باید به عنوان تجدید تعهد ایالات متحده به اجرایی شدن "مسیر ترامپ" تلقی شود. بسیاری در منطقه نظارهگر خواهند بود تا ببینند آیا ونس سیگنالی مبنی بر تعمیق دخالت آمریکا در روند حلوفصل مناقشات ارسال خواهد کرد یا خیر».
اگرچه جزئیات دقیقی از برنامه سفر منتشر نشده، اما دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در اواخر ژانویه در پیامی در شبکههای اجتماعی ضمن اعلام این سفر، پرده از اهداف واشنگتن برداشت و نوشت: «ما مشارکت راهبردی خود را با آذربایجان عمیقتر خواهیم کرد، یک توافقنامه همکاری هستهای صلحآمیز عالی با ارمنستان منعقد میکنیم، قراردادهایی برای تولیدکنندگان نیمههادی خود امضا خواهیم کرد و تجهیزات دفاعی ساخت آمریکا مانند جلیقههای ضدگلوله و قایقهای نظامی و موارد دیگر را به آذربایجان خواهیم فروخت».
تثبیت هژمنی واشنگتن در خلاء قدرت روسیه
توافق صلح مذکور در شرایطی موقعیت واشنگتن را در منطقه تقویت کرده که نفوذ سنتی روسیه در باکو و ایروان با چالشهایی روبرو شده است. ورود ونس به منطقه با سایر تحولات تنشزا همزمان شده است؛ از جمله تنشهای آمریکا و ایران در سایه مذاکرات صلح عمان و ابتکار جدید واشنگتن برای تسلط بر مواد معدنی حیاتی. تحلیلگران بر این باورند که این تحولات، قفقاز جنوبی را به شکلی غیرمنتظره در تقاطع اولویتهای سیاست خارجی آمریکا قرار داده است.
پروژه مسیر ترامپ TRIPP که پتانسیل ایجاد پیوندهای تجاری جدید میان آسیای مرکزی و اروپا را با دور زدن ایران و روسیه دارد، میتواند مسیر انتقال مواد معدنی آسیای مرکزی به بازارهای غربی را هموار کند؛ موضوعی که یکی از محورهای اصلی اجلاس ترامپ و رهبران آسیای مرکزی در نوامبر 2025 بود.
جوزف اپستاین، مدیر مرکز تحقیقاتی «توران» در موسسه یورکتاون واشنگتن، در این باره میگوید: «نکته حائز اهمیت این است که شخص ونس عازم این سفر است. او اگرچه نماینده بخش انزواگرای کاخ سفید محسوب میشود، اما در این سفر از توافقهایی حمایت خواهد کرد که نفوذ روسیه و ایران را تضعیف میکنند و محور اصلی آن نیز مواد معدنی است».
تمرکز ویژه کاخ سفید بر قفقاز جنوبی
ونس بلندپایهترین مقام آمریکایی خواهد بود که تاکنون به ارمنستان سفر کرده و نخستین مقامی است که پس از سفر دیک چینی، معاون وقت رئیسجمهور آمریکا در سال 2008، به جمهوری آذربایجان میرود.
اپستاین معتقد است: «از زمان دولت بوش، این منطقه شاهد چنین سطحی از تعامل نبوده و در آن زمان نیز تمرکز عمدتاً از طریق گرجستان اعمال میشد».
بر اساس توافق آگوست 2025، باکو و ایروان از ادعاهای ارضی نسبت به یکدیگر دست کشیده و متعهد به عدم توسل به زور شدهاند. طرح مسیر ترامپ TRIPP به عنوان بازوی اقتصادی این توافق طراحی شده تا صلح را از طریق وابستگی متقابل اقتصادی تضمین کند. این طرح همچنین راهحلی برای یکی از بندهای کلیدی توافق آتشبس 2020 ارائه کرده است: تضمین دسترسی حملونقلی بدون مانع آذربایجان به نخجوان، در حالی که ایروان همچنان کنترل حاکمیتی خود را بر این مسیر در خاک خود حفظ میکند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا و آرارات میرزویان، وزیر خارجه ارمنستان در 13 ژانویه جزئیاتی از این طرح را افشا کردند. بر این اساس، شرکت توسعه TRIPP تأسیس خواهد شد که در فاز نخست، حق ساختوساز را برای 49 سال دریافت میکند. نکته قابل تأمل این است که سهام کنترلی این شرکت، یعنی 74 درصد آن متعلق به آمریکا و تنها 26 درصد آن متعلق به ارمنستان خواهد بود. طرفین انتظار دارند این همکاری برای 50 سال دیگر تمدید شود که در آن زمان سهم دولت ارمنستان به 49 درصد افزایش یابد.
جایگزینی کریدورهای سنتی و دور زدن گرجستان
کوچرا معتقد است: «حتی میزان اندکی از توجه آمریکا در منطقهای مانند قفقاز میتواند تأثیرات قابلتوجهی داشته باشد». طرح «مسیر ترامپ» قرار است به پروژههای زیرساختی در آذربایجان، نخجوان و ترکیه متصل شود و به عنوان هابی حیاتی برای اتصال به «کریدور میانی» عمل کند؛ مسیر تجاری 6500 کیلومتری که چین را از طریق آسیای مرکزی و قفقاز و با دور زدن روسیه، به اروپا متصل میکند.
این طرح همچنین به آمریکا کمک میکند تا گرجستان را نیز دور بزند؛ کشوری که روابطش با غرب در سالهای اخیر به دلیل سیاستهای حزب حاکم «رویای گرجستان» و نزدیکی بیشتر به روسیه و چین، به سردی گراییده است.
انرژی هستهای و تسلط بر زنجیره تأمین
پیش از سفر ونس، ارمنستان سیگنالهایی ارسال کرده مبنی بر اینکه تمایل دارد یک شرکت آمریکایی را برای ساخت رآکتور هستهای جدید جهت جایگزینی نیروگاه قدیمی متسامور (ساخت شوروی) انتخاب کند. داوید خوداتیان، وزیر مدیریت منطقهای و زیرساختهای ارمنستان اشاره کرده که مدل رآکتورهای مدولار انتخاب شدهاند؛ فناوریای که شرکتهای آمریکایی در آن پیشتاز هستند.
این اقدامات کاملاً در راستای اهداف سیاسی دولت ترامپ برای تضمین دسترسی به منابع راهبردی اوراسیا و ادغام فلزات و مواد معدنی در زنجیره تأمین غرب است. ونس در 4 فوریه طرحهایی را برای ایجاد یک بلوک تجاری ترجیحی مواد معدنی با شرکای آمریکا ارائه کرد که هدف آن تضعیف کنترل چین بر مواد حیاتی مورد نیاز صنایع پیشرفته است.
در میان 55 کشوری که در مراسم آغاز این ابتکار جدید آمریکا در واشنگتن حضور داشتند، نمایندگان ارمنستان، آذربایجان و قزاقستان نیز دیده میشدند. الدانیز حسیناف، رئیس شرکت تحقیقات سیاسی «نایتینگیل اینتلیجنس» به خبرنگاران گفت که باز شدن مرزهای بسته میان ارمنستان و آذربایجان از طریق مسیر ترامپ TRIPP، اهداف وسیعتری را دنبال میکند، از جمله تسهیل ورود توربینهای بادی و مواد خام آسیای مرکزی به بازارهای غربی.
وی تصریح کرد: «لجستیک مسئله اصلی است. در حال حاضر بیشتر مواد خام آسیای مرکزی به چین میرود، اما این مسیر جدید میتواند انگیزههایی برای جذب سرمایهگذاری و ایجاد جایگزینهای جدید فراهم کند»./تسنیم